Ένα τατουάζ Αμαζίγ αναφέρεται στα παραδοσιακά τατουάζ στο πρόσωπο και στα χέρια των γυναικών Αμαζίγ, που συχνά αποκαλούνται και Βερβέρες, στο Μαρόκο, την Αλγερία, την Τυνησία και τη Λιβύη. Πρόκειται για μια πρακτική που υπήρχε ήδη πριν φτάσει το Ισλάμ στη Βόρεια Αφρική και μεταδιδόταν επί αιώνες από γενιά σε γενιά γυναικών. Η πιο γνωστή μορφή είναι η siyala: μια κάθετη γραμμή που ξεκινά κάτω από το κάτω χείλος και διατρέχει το πηγούνι, συχνά συμπληρωμένη με κουκκίδες, ρόμβους, σταυρουδάκια ή σχήματα που θυμίζουν φύλλα φοίνικα. Τα σημάδια λειτουργούσαν ως προστασία από το κακό μάτι, υποδήλωναν στάδια της ζωής, όπως την ηλικία γάμου και τον γάμο, και συμβόλιζαν τη φυλετική ταυτότητα και την ομορφιά. Σήμερα, η παράδοση έχει σχεδόν εξαφανιστεί: διατηρείται σχεδόν αποκλειστικά στα πρόσωπα γυναικών που γεννήθηκαν πριν από περίπου το 1955, ενώ από τη δεκαετία του 2000 έχει ξεκινήσει μια μικρή αναβίωση με πρωτοβουλία των ίδιων των Αμαζίγ.
- Τα τατουάζ Αμαζίγ αποτελούν τεκμηριωμένη, προϊσλαμική παράδοση των γυναικών της Βόρειας Αφρικής και δεν είναι μια σύγχρονη επινόηση.
- Τα σύμβολα είχαν ευρέως αναγνωρισμένες λειτουργίες, όπως την προστασία, τη σήμανση σταδίων της ζωής και τη φυλετική ταυτότητα, αλλά οι ερευνητές προειδοποιούν ότι ένας σταθερός κατάλογος του τύπου «ένα σημάδι, μία σημασία» απλουστεύει την πραγματικότητα.
- Η σχεδόν εξαφάνιση της πρακτικής οφείλεται σε έναν συνδυασμό παραγόντων, μεταξύ των οποίων η αστικοποίηση, η εκπαίδευση, η πολιτική και η μεταβαλλόμενη αντίληψη για την ομορφιά, όχι σε μία και μόνη αιτία.
- Η γραφή Τιφινάγ, η αραβική καλλιγραφία και η χέρι-χαμσά είναι τρεις ξεχωριστές παραδόσεις που συχνά συγχωνεύονται κάτω από τον όρο «σύμβολα των Βερβέρων».
- Όποιος ελκύεται από την αισθητική μπορεί να επιλέξει ένα σαφώς γενικό γεωμετρικό σχέδιο αντί να αντιγράψει ένα συγκεκριμένο μοτίβο με πολιτισμικό βάρος.
Τι είναι τα τατουάζ Αμαζίγ;
Η ονομασία «Αμαζίγ» είναι ο όρος που χρησιμοποιεί η ίδια η πληθυσμιακή ομάδα· ο πληθυντικός «Ιμαζίγ» (Imazighen) σημαίνει περίπου «ελεύθεροι άνθρωποι». Ο όρος «Βέρβεροι» παραμένει σε αυτό το άρθρο επειδή οι άνθρωποι στην Ολλανδία και το Βέλγιο αναζητούν πληροφορίες με αυτόν, αλλά στη σύγχρονη επιστημονική βιβλιογραφία προτιμάται ο όρος «Αμαζίγ». Την παράδοση των τατουάζ ακολουθούσαν γυναίκες από το Μαρόκο, την Αλγερία, την Τυνησία και τη Λιβύη, που είναι συνολικά γνωστές ως Μαγκρέμπ, και ανάγεται πολύ πριν από την άφιξη του Ισλάμ στην περιοχή (πηγή: Τατουάζ Αμαζίγ (Βερβέρων): Τα σημάδια στο πρόσωπο και στα χέρια των γυναικών του Μαγκρέμπ – Tattoo History Atlas).
Τα σημάδια τα έκαναν συνήθως μεγαλύτερες γυναίκες της οικογένειας ή περιπλανώμενες τεχνίτριες, οι οποίες έβαζαν με βελόνα ή αγκάθι αιθάλη και φυτική κόλλα κάτω από το δέρμα. Έτσι δημιουργούνταν η siyala, η χαρακτηριστική κάθετη γραμμή στο πηγούνι, μερικές φορές συμπληρωμένη με κουκκίδες, ρόμβους, σταυρουδάκια ή μοτίβα που θυμίζουν ψαροκόκαλο και φύλλα φοίνικα. Αυτός ο συνδυασμός τεχνικής, θέσης στο σώμα και επαναλαμβανόμενης εικαστικής γλώσσας είναι ακριβώς αυτός που ξεχωρίζει την πρακτική από άλλες μορφές διακόσμησης του σώματος στην ίδια περιοχή, όπως η χένα.
Τι σημαίνουν πραγματικά τα σύμβολα (και τι δεν είναι (ακόμη) βέβαιο)
Οι ερευνητές αναφέρουν μια σειρά από λειτουργίες που ήταν ευρέως διαδεδομένες: προστασία από το κακό μάτι και τα κακά πνεύματα, σήμανση της εφηβείας και της ηλικίας γάμου, γονιμότητα, θεραπεία, φυλετική ή περιφερειακή ταυτότητα και ομορφιά. Η τοποθέτηση των σημαδιών ακολουθούσε τη δική της λογική: συγκεντρώνονταν γύρω από το στόμα, ανάμεσα στα φρύδια, στους κροτάφους και στα χέρια, σε σημεία που θεωρούνταν ευάλωτα πνευματικά (πηγή: Tattoo History Atlas).
Συχνά αναφερόμενα μοτίβα είναι ο ήλιος, ένα στυλιζαρισμένο μάτι πέρδικας και μοτίβα αλυσίδας. Στον πολιτισμό των Βερβέρων, η πέρδικα θεωρούνταν σύμβολο χάρης και ομορφιάς, ενώ το μάτι του πουλιού παρέπεμπε στην αδιάκοπη παρουσία του κινδύνου (πηγή: Μάτια πέρδικας και αστέρια: Παραδοσιακά τατουάζ γυναικών Αμαζίγ, Βεδουίνων και Κούρδων – Middle East Eye). Η θέση μπορούσε επίσης να προσθέσει το δικό της μήνυμα στο σχέδιο: μια γραμμή στο πηγούνι μπορούσε να υποδηλώνει αρραβώνα, ενώ ένα σημάδι στην άκρη της μύτης μπορούσε να υποδηλώνει γάμο ή την απώλεια ενός παιδιού. Επομένως, η σημασία δεν βρισκόταν μόνο στο ίδιο το μοτίβο, αλλά και στο σημείο του σώματος όπου τοποθετούνταν.
Ακριβώς εδώ χρειάζεται προσοχή. Ερευνητές όπως οι Searight (1984) και Becker (2006) επισημαίνουν ότι οι διαδικτυακοί κατάλογοι που αντιστοιχίζουν κάθε μοτίβο σε μία και μοναδική, σταθερή σημασία παρουσιάζουν την πραγματικότητα υπερβολικά τακτοποιημένη. Οι σημασίες διέφεραν από περιοχή σε περιοχή και συχνά αλληλεπικαλύπτονταν: το ίδιο μοτίβο μπορούσε να σημαίνει κάτι διαφορετικό για μία οικογένεια απ’ ό,τι για μια άλλη. Γι’ αυτό, ένας αυστηρός κατάλογος του τύπου «αυτό το σύμβολο σημαίνει εκείνο» δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ιστορικό γεγονός, όσο ελκυστικός κι αν φαίνεται.
Γιατί η παράδοση σχεδόν εξαφανίστηκε
Η πρακτική διατηρήθηκε για περισσότερα από χίλια χρόνια υπό ισλαμική διακυβέρνηση, προτού υποχωρήσει σημαντικά τον 20ό αιώνα. Επομένως, η εξήγηση «το Ισλάμ το απαγόρευσε» δεν αρκεί: η πραγματική παρακμή είναι πολύ πιο πρόσφατη και πολύ πιο σύνθετη απ’ όσο υποδηλώνει αυτή η μία φράση.
Διάφορες εξελίξεις έπαιξαν ρόλο ταυτόχρονα. Η αστικοποίηση και η εκπαίδευση των κοριτσιών άλλαξαν την καθημερινή ζωή πολλών γυναικών· οι πολιτικές των κρατών που μόλις είχαν αποκτήσει την ανεξαρτησία τους περιθωριοποίησαν τις δημόσιες εκφράσεις της ταυτότητας Αμαζίγ· θρησκευτικοί μεταρρυθμιστές ιεροκήρυκες του 20ού αιώνα αντιτάχθηκαν στην πρακτική· η χένα έγινε μια αποδεκτή προσωρινή εναλλακτική που δεν προκαλούσε καμία από τις κοινωνικές εντάσεις γύρω από τα μόνιμα σημάδια στο πρόσωπο· και η μεταβαλλόμενη αντίληψη για την ομορφιά οδήγησε στο να χαρακτηρίζονται όλο και περισσότερο τα τατουάζ στο πρόσωπο ως αγροτικά ή παλιομοδίτικα (πηγή: Tattoo History Atlas). Κανένας από αυτούς τους παράγοντες δεν εξηγεί από μόνος του την παρακμή· όλοι μαζί, όμως, σχηματίζουν μια συνεκτική εικόνα.
Σήμερα, η πρακτική επιβιώνει σχεδόν αποκλειστικά στα πρόσωπα γυναικών που γεννήθηκαν πριν από περίπου το 1955. Από τη δεκαετία του 2000 έχει ξεκινήσει μια μικρή αναβίωση, κυρίως στη διασπορά και στις πόλεις του Μαρόκου, με πρωτοβουλία των ίδιων των Αμαζίγ. Η αναβίωση αυτή αφορά κυρίως την ταυτότητα και την αισθητική, και όχι την αποκατάσταση της αρχικής προστατευτικής ή τελετουργικής λειτουργίας των σημαδιών.
Τα σημάδια Αμαζίγ, η γραφή Τιφινάγ και η χαμσά: διαφορετικές ιστορίες
Όποιος αναζητήσει «σύμβολα των Βερβέρων» θα συναντήσει σύντομα και τη γραφή Τιφινάγ. Η Τιφινάγ είναι ένα ξεχωριστό σύστημα γραφής, που προέρχεται από το αρχαίο λιβυκο-βερβερικό αλφάβητο και χρησιμοποιείται για τη γραφή των βερβερικών γλωσσών. Μετά την αραβική κατάκτηση του Μαγκρέμπ, η αραβική γραφή εκτόπισε τη λιβυκο-βερβερική και τη λατινική γραφή στο μεγαλύτερο μέρος της Βόρειας Αφρικής (πηγή: Τιφινάγ – Wikipedia).
Το σύγχρονο κίνημα ταυτότητας Αμαζίγ χρησιμοποιεί πράγματι γράμματα της Τιφινάγ ως σύγχρονο σύμβολο κληρονομιάς, για παράδειγμα σε σημαίες, προσόψεις κτιρίων και κοσμήματα. Ωστόσο, τα ιστορικά στοιχεία ότι τα ίδια τα γράμματα Τιφινάγ χρησιμοποιούνταν κάποτε ως μοτίβα τατουάζ είναι λιγοστά. Επομένως, πρόκειται κυρίως για μια σύγχρονη επιλογή και όχι για τεκμηριωμένη αρχαία πρακτική, κάτι που συχνά συγχέεται.
Η αραβική καλλιγραφία είναι μια εντελώς διαφορετική ιστορία: πρόκειται για την περίτεχνη γραφή στην οποία γράφονται το Κοράνι και άλλα θρησκευτικά κείμενα, η οποία αναπτύχθηκε στο πλαίσιο της ισλαμικής παράδοσης και συνδέεται στενά με θρησκευτικά κείμενα. Η Τιφινάγ, αντίθετα, είναι ένα γλωσσικό σύστημα γραφής χωρίς θρησκευτική φόρτιση, το οποίο προϋπήρχε της άφιξης του Ισλάμ στην περιοχή. Όποιος αναζητά «σύμβολα των Βερβέρων» και συναντά κάπου αραβική καλλιγραφία, βλέπει στην πραγματικότητα μια εντελώς ξεχωριστή παράδοση που απλώς απαντά στην ίδια περιοχή.
Ένα τρίτο σύμβολο που συχνά συγχωνεύεται με τα «σύμβολα των Βερβέρων» είναι η χαμσά: ένα φυλαχτό σε σχήμα χεριού, που ονομάζεται επίσης khmisa και στα βερβερικά «afus» (χέρι). Η χαμσά είναι κοινή στις εβραϊκές, μουσουλμανικές και χριστιανικές κοινότητες του Μαγκρέμπ και συμβολίζει την προστασία από το κακό μάτι. Η ονομασία «Χέρι της Φατίμα» δεν είναι αρχικός αραβικός όρος, αλλά ονομασία της γαλλικής αποικιακής περιόδου (πηγή: Χαμσά – Wikipedia). Επομένως, η χαμσά ανήκει σε μια δική της, ξεχωριστή παράδοση και όχι στα τατουάζ στο πρόσωπο και στα χέρια που βρίσκονται στο επίκεντρο αυτού του άρθρου.
Πώς να εμπνευστείς με σεβασμό, χωρίς να μιμηθείς την παράδοση
Όταν αποσυνδέονται τα συγκεκριμένα, τεκμηριωμένα μοτίβα Αμαζίγ από το πολιτισμικό και πνευματικό τους πλαίσιο, μια σημαντική, ακόμη ζωντανή ιστορία γίνεται εύκολα απλώς μια διακοσμητική εικόνα. Η αναβίωση που βρίσκεται σε εξέλιξη σήμερα γίνεται με πρωτοβουλία των ίδιων των Αμαζίγ, ως μορφή πολιτισμικής ανάκτησης, και αυτή ακριβώς η διεκδίκηση της παράδοσης είναι που δίνει νόημα στην αναβίωση.
Όποιος ελκύεται κυρίως από την οπτική γλώσσα, τις λεπτές γραμμές και τη γεωμετρική σύνθεση, χωρίς να θέλει ένα συγκεκριμένο ιερό μοτίβο, μπορεί να επιλέξει ένα σαφώς γενικό γεωμετρικό σχέδιο. Ένα τέτοιο σχέδιο δεν παρουσιάζεται ούτε πωλείται ως αναπαραγωγή ενός τεκμηριωμένου συμβόλου Αμαζίγ, αλλά απλώς ως προσωπική αισθητική επιλογή στο πλαίσιο της ίδιας ευρύτερης γεωμετρικής οικογένειας στιλ.
Ένα προσωρινό τατουάζ είναι, πρώτα απ’ όλα, ένας τρόπος να δοκιμάσεις τη θέση και την κλίμακα ενός τέτοιου γεωμετρικού σχεδίου προτού σκεφτείς κάτι μόνιμο· τα σχέδια λεπτών γραμμών είναι ιδιαίτερα κατάλληλα γι’ αυτό. Ωστόσο, μια τέτοια δοκιμή δεν δείχνει πώς θα έμοιαζε, πώς θα ένιωθες να το έχεις, πώς θα επουλωνόταν ή πώς θα ξεθώριαζε ένα πραγματικό, μόνιμο τατουάζ στο ίδιο στιλ· η διαφορά ανάμεσα στο προσωρινό και το μόνιμο αφορά περισσότερα από τη διάρκειά τους. Αν προτιμάς να ζήσεις με ένα σχέδιο για περισσότερο από λίγες ημέρες προτού πάρεις την τελική απόφαση, μπορείς επίσης να διαβάσεις πώς λειτουργούν ακριβώς τα ημιμόνιμα τατουάζ. Και αν ακόμη αποφασίζεις πού θα τοποθετηθεί ένα σχέδιο και πόσο ορατό θα είναι, θα βρεις πρακτικά σημεία που αξίζει να λάβεις υπόψη στις σκέψεις για το πρώτο σου τατουάζ.
Η προσέγγιση αυτή, δηλαδή να εξηγούμε πρώτα με ειλικρίνεια την ιστορία και μετά να εξετάζουμε την αισθητική, ισχύει εξίσου και για άλλα εθνικά και πολιτισμικά σύμβολα. Τα ολλανδικά σύμβολα, όπως η τουλίπα και η πορσελάνη του Ντελφτ, συνδέονται με μια εντελώς διαφορετική ιστορία, αλλά θέτουν το ίδιο ερώτημα: τι λες για την προέλευση μιας εικόνας και τι επιλέγεις να υιοθετήσεις ως διακοσμητικό στοιχείο.
Ένα τατουάζ Αμαζίγ, λοιπόν, δεν είναι ένας σταθερός κατάλογος συμβόλων με έτοιμες σημασίες, αλλά το αποτύπωμα μιας αιωνόβιας, σχεδόν εξαφανισμένης γυναικείας παράδοσης, την οποία αναλαμβάνουν ξανά σήμερα οι άνθρωποι στους οποίους ανήκει. Το να γνωρίζεις αυτή την ιστορία είναι το πρώτο βήμα. Έπειτα, μπορείς να εμπνευστείς από αυτήν με σεβασμό, επιλέγοντας ένα δικό σου, γενικό γεωμετρικό σχέδιο αντί να αντιγράψεις ένα συγκεκριμένο μοτίβο.
