Τα πρώτα γνωστά τατουάζ χρονολογούνται πριν από περισσότερα από 5.000 χρόνια: η παγετωνική μούμια Ötzi έφερε ήδη περίπου το 3.230 π.Χ. συνολικά 61 τατουάζ, ενώ οι αιγυπτιακές μούμιες από το Gebelein φέρουν σημάδια στο δέρμα που, σύμφωνα με τις σημερινές επιστημονικές εκτιμήσεις, χρονολογούνται ακόμη και λίγο παλαιότερα. Τα δύο ευρήματα προέρχονται από διαφορετικά μέρη του κόσμου, χωρίς εμφανή επαφή μεταξύ τους, γεγονός που υποδηλώνει ότι οι άνθρωποι ανέπτυξαν την πρακτική του τατουάζ ανεξάρτητα σε αρκετούς πρώιμους πολιτισμούς, αντί να τη διαδώσουν από μία και μοναδική αφετηρία. Ακολουθώντας το χρονολόγιο, από τα αρχαιότερα ευρήματα μέχρι τα σχέδια που μπορεί κανείς σήμερα να δοκιμάσει χωρίς δέσμευση, σχηματίζουμε μια πιο ξεκάθαρη εικόνα για το πόσο καιρό επικοινωνούν οι άνθρωποι μέσω εικόνων στο δέρμα, μόνιμα αλλά και προσωρινά.
Με λίγα λόγια:
- Το αρχαιότερο τατουάζ με σαφή χρονολόγηση ανήκει στην παγετωνική μούμια Ötzi, γύρω στο 3.230 π.Χ.· οι αιγυπτιακές μούμιες του Gebelein, ωστόσο, ενδέχεται να φέρουν ακόμη παλαιότερα, παραστατικά μοτίβα, γύρω στο 3.400 π.Χ.
- Η λέξη «tattoo» προέρχεται από την πολυνησιακή λέξη «tatau» και πέρασε στις ευρωπαϊκές γλώσσες μόλις τον 18ο αιώνα, μέσω των ταξιδιών του Captain Cook στον Ειρηνικό.
- Για τους Māori, το Tā Moko συνδέεται στενά μέχρι σήμερα με την καταγωγή και την κοινωνική θέση και ακολουθεί τη δική του τεχνική και συμβολική, που διαφέρει σημαντικά από άλλες παραδόσεις τατουάζ.
- Η προσωρινή τέχνη του σώματος, όπως η χένα, είναι τεκμηριωμένα εξίσου παλιά με τα μόνιμα τατουάζ και συνοδεύει γιορτές και σημαντικά γεγονότα της ζωής εδώ και χιλιετίες.
Το αρχαιότερο γνωστό τατουάζ: ο Ötzi και η παγετωνική μούμια του Hauslabjoch
Όταν το 1991 ανακαλύφθηκε στις Άλπεις του Ötztal η παγετωνική μούμια Ötzi, ηλικίας περίπου 5.300 ετών, στο δέρμα της διακρίθηκε ένα ασυνήθιστα εκτεταμένο μοτίβο: συνολικά 61 τατουάζ, που χρονολογούνται περίπου στο 3.230 π.Χ. (Πηγή: Ötzi – Wikipedia). Σε αντίθεση με ό,τι θα περίμενε κανείς από την τέχνη του σώματος, τα σημάδια δεν βρίσκονται σε εμφανή σημεία, αλλά κυρίως στα πόδια, εκατέρωθεν του κάτω μέρους της σπονδυλικής στήλης, καθώς και ως σταυροειδές σημάδι πίσω από το δεξί γόνατο και στον δεξιό αστράγαλο.
Πιθανότατα έγιναν με διάτρηση του δέρματος με οστέινη αιχμή ή χάλκινο σουβλί, και με χρωστική ουσία από αιθάλη της εστίας να εισχωρεί στο δέρμα. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η θέση των σημαδιών: πολλά βρίσκονται σε σημεία του σώματος όπου ο Ötzi παρουσίαζε φθορά στις αρθρώσεις λόγω ηλικίας ή καταπόνησης. Έτσι προέκυψε η υπόθεση ότι τα τατουάζ ίσως είχαν αναλγητική λειτουργία, παρόμοια με μια πρώιμη μορφή βελονισμού ή πιεσοθεραπείας, και όχι αποκλειστικά διακοσμητικό ρόλο. Πρόκειται για επιστημονική ερμηνεία με βάση τα ευρήματα, όχι για επιβεβαιωμένο γεγονός· μέχρι σήμερα δεν υπάρχει οριστική απάντηση για το γιατί επιλέχθηκαν ακριβώς αυτά τα σημεία.
Ακόμη παλαιότερα; Οι μούμιες του Gebelein και τα πρώτα παραστατικά τατουάζ
Ο Ötzi είναι μεν το καλύτερα μελετημένο πρώιμο εύρημα, αλλά όχι απαραίτητα και το αρχαιότερο. Δύο προδυναστικές αιγυπτιακές μούμιες από το Gebelein, καταχωρισμένες στο British Museum με τους αριθμούς EA 32751 και EA 32752, φέρουν τατουάζ που χρονολογούνται περίπου στο 3.400 π.Χ. (Πηγή: Gebelein predynastic mummies – Wikipedia), δηλαδή ενδέχεται να είναι μερικούς αιώνες παλαιότερα από τα σημάδια του Ötzi. Τα μοτίβα έγιναν ορατά μόνο όταν οι υπέρυθρες εικόνες, που δημοσιεύτηκαν το 2018 στο Journal of Archaeological Science, αποκάλυψαν παραστατικά σχέδια στο δέρμα, το οποίο είχε στο μεταξύ σκουρύνει. Σύμφωνα με τις σημερινές επιστημονικές εκτιμήσεις, συγκαταλέγονται στα αρχαιότερα γνωστά παραστατικά —και όχι αποκλειστικά γραμμικά— τατουάζ που έχουν διατηρηθεί σε ανθρώπινο δέρμα· αν στο μέλλον περιγραφούν παλαιότερα ευρήματα, αυτή η κατάταξη θα αλλάξει.
Μαζί, ο Ötzi και τα ευρήματα του Gebelein αναδεικνύουν κάτι που ισχύει για ολόκληρη την ιστορία των τατουάζ: ίχνη τατουάζ έχουν βρεθεί σε μουμιοποιημένα λείψανα από πολλές περιοχές του κόσμου, από την Αίγυπτο και μέρη της Ασίας μέχρι αυτόχθονες πολιτισμούς της Αμερικής (Πηγή: Tattoo – Wikipedia). Αυτό υποδηλώνει ότι η πρακτική εμφανίστηκε ανεξάρτητα σε διάφορα μέρη, αντί να εξαπλωθεί σε όλο τον κόσμο από μία και μοναδική αφετηρία.
Από πού προέρχεται η λέξη «tattoo»: από το «tatau» στον Captain Cook
Η πρακτική είναι αρχαία, αλλά η λέξη που χρησιμοποιούμε σήμερα γι’ αυτήν είναι συγκριτικά πρόσφατη. Η λέξη «tattoo» προέρχεται από τη σαμοανική ή πολυνησιακή λέξη «tatau», που σημαίνει περίπου «χτυπώ» ή «κτυπώ» και αρχικά περιέγραφε την παραδοσιακή τεχνική με την οποία το χρώμα περνούσε στο δέρμα (Πηγή: Tattoo – Wikipedia). Ο όρος πέρασε στις δυτικές γλώσσες μόλις από το 1768, μέσω των ταξιδιών του Captain James Cook στον Ειρηνικό: μέλη του πληρώματος, μεταξύ των οποίων και ο βοτανολόγος Joseph Banks, επέστρεψαν στην Αγγλία φέρνοντας μαζί τους τόσο τη λέξη όσο και τα δικά τους τατουάζ.
Αυτό σημαίνει ότι ο όρος που χρησιμοποιείται σήμερα σε όλο τον κόσμο είναι ένας σχετικά πρόσφατος δανεισμός του 18ου αιώνα, ενώ η ίδια η πρακτική, όπως δείχνουν οι προηγούμενες ενότητες, είναι παλαιότερη κατά χιλιετίες. Όποιος αναρωτιέται γιατί τα τατουάζ παρέμειναν για πολύ καιρό περιθωριακό φαινόμενο στην Ευρώπη, θα βρει τουλάχιστον ένα μέρος της εξήγησης σε αυτό το χρονικό χάσμα ανάμεσα στην πρακτική και τη λέξη.
Περισσότερο από διακόσμηση: το Tā Moko και η σημασία των τατουάζ για τους Māori
Το Tā Moko, η παραδοσιακή τέχνη τατουάζ των Māori στην Aotearoa Νέα Ζηλανδία, δείχνει πόσο διαφορετική μπορεί να είναι η σημασία των τατουάζ από πολιτισμό σε πολιτισμό. Το Tā Moko συνδέεται στενά με το Mana, δηλαδή το κύρος και την πνευματική θέση, καθώς και με τη γενεαλογία του ατόμου· η παραδοσιακή λήψη του Moko σηματοδοτούσε τη μετάβαση από την παιδική ηλικία στην ενηλικίωση και συνοδευόταν από ιδιαίτερες τελετουργίες (Πηγή: Tā moko – Wikipedia). Από τεχνική άποψη, το Tā Moko διαφέρει σημαντικά από τις άλλες παραδόσεις τατουάζ που περιγράφονται σε αυτό το άρθρο: το δέρμα δεν τρυπιόταν, αλλά σκαλιζόταν με Uhi, σμίλες κατασκευασμένες μεταξύ άλλων από κόκαλο άλμπατρος, αποκτώντας έτσι αυλακωτή και όχι λεία επιφάνεια.
Παραδοσιακά, και η τοποθέτηση ακολουθούσε σαφείς κανόνες ανάλογα με το φύλο: οι άνδρες έφεραν συνήθως Moko στο πρόσωπο, στους γλουτούς και στους μηρούς, ενώ οι γυναίκες κυρίως στα χείλη και στο πηγούνι. Το Tā Moko αποτελεί, επομένως, παράδειγμα του πώς τα τατουάζ σε ορισμένους πολιτισμούς αποτυπώνουν την ταυτότητα, την καταγωγή και την κοινωνική θέση, αντί να λειτουργούν ως απλός στολισμός· ένα πλαίσιο που αξίζει σεβασμό και δεν πρέπει να περιορίζεται σε ένα μοτίβο που θα μπορούσε να ανήκει στον οποιονδήποτε. Όποιος ενδιαφέρεται επίσης για τη θρησκευτική πλευρά των τατουάζ, για παράδειγμα στο Ισλάμ, θα βρει μια ξεχωριστή ανάλυση στο άρθρο μας για την άποψη των ισλαμιστών λογίων σχετικά με τα τατουάζ.
Πάντα και προσωρινά: χένα και άλλες μορφές προσωρινής τέχνης του σώματος
Τα τατουάζ δεν είναι ο μόνος τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι αποτυπώνουν εικόνες στο δέρμα εδώ και χιλιετίες. Από την αρχαιότητα, η χένα χρησιμοποιείται στην Αίγυπτο, στη Μέση Ανατολή και στην ινδική υποήπειρο για την προσωρινή βαφή του δέρματος, των μαλλιών και των νυχιών· τοιχογραφίες που χρονολογούνται πριν από περίπου το 1680 π.Χ. απεικονίζουν ήδη χέρια βαμμένα με αυτόν τον τρόπο (Πηγή: Henna – Wikipedia). Μέχρι σήμερα, η χένα συνοδεύει παραδοσιακά σημαντικά γεγονότα της ζωής, όπως οι γάμοι, καθώς και γιορτές όπως το Eid ή το Diwali.
Σε αντίθεση με ένα τατουάζ, η χένα ξεθωριάζει από μόνη της: το χρώμα συνήθως υποχωρεί μέσα σε μία έως τρεις εβδομάδες, καθώς ανανεώνεται φυσικά το δέρμα. Ακριβώς εδώ βρίσκεται ένα σημείο σημαντικό για την ιστορία της τέχνης του σώματος συνολικά: οι άνθρωποι επέλεγαν ανέκαθεν ανάμεσα στη μόνιμη και την προσωρινή τέχνη του σώματος, ανάλογα με την περίσταση· δεν πρόκειται για δίλημμα που εμφανίστηκε μόνο με τα σύγχρονα προϊόντα. Όποιος θέλει να συγκρίνει άμεσα τη χένα με τα σύγχρονα προσωρινά τατουάζ, θα βρει αναλυτικά τις διαφορές στο άρθρο μας για τη σύγκριση προσωρινών τατουάζ και χένας.
Από την τελετουργία στη δοκιμή: αυτοκόλλητα τατουάζ και ημιμόνιμα σχέδια σήμερα
Η μακρά πορεία από τη ζωγραφική του σώματος και τη χένα μέχρι τα μόνιμα τατουάζ δείχνει πάνω απ’ όλα ένα πράγμα: ιστορικά, υπήρχε πάντα ένας ενδιάμεσος χώρος ανάμεσα στο «τίποτα» και στο «για πάντα». Τα σημερινά αυτοκόλλητα τατουάζ και τα ημιμόνιμα σχέδια καλύπτουν ακριβώς αυτόν τον ενδιάμεσο χώρο, με έναν σαφώς οριοθετημένο σκοπό: δείχνουν πώς φαίνεται ένα μοτίβο, ένα μέγεθος ή μια θέση πάνω στο δέρμα κάποιου, πριν καν χρειαστεί να πάρει απόφαση. Στον οδηγό μας για τα ημιμόνιμα τατουάζ εξηγούμε αναλυτικά τι διακρίνει τεχνικά τα ημιμόνιμα τατουάζ από τα κλασικά αυτοκόλλητα τατουάζ.
Είναι σημαντικό να θυμόμαστε τα όρια που προκύπτουν από την ίδια την ιστορία: ένα προσωρινό ή ημιμόνιμο σχέδιο δείχνει μόνο το μοτίβο, το μέγεθος και τη θέση. Δεν δείχνει πόσο πονάει ένα μόνιμο τατουάζ, πώς επουλώνεται ή πώς ακριβώς θα φαίνεται μετά από χρόνια· γι’ αυτά χρειάζεται ένα πραγματικό, μόνιμο τατουάζ. Όποιος ενδιαφέρεται, όπως οι άνθρωποι πριν από χιλιετίες, για ένα σύμβολο με προσωπική σημασία, θα βρει, για παράδειγμα, στην τρέχουσα συλλογή ένα προστατευτικό και θρησκευτικό μοτίβο ή μια πυξίδα, που δείχνουν πώς μπορεί κανείς σήμερα να δοκιμάσει χωρίς δέσμευση εικόνες με ιδιαίτερο νόημα.
Για όσους, μετά από αυτή την περιήγηση στην ιστορία, σκέφτονται να κάνουν το πρώτο τους μόνιμο τατουάζ, αξίζει να διαβάσουν πρώτα τον οδηγό μας για το πρώτο τατουάζ, ο οποίος βοηθά στην επιλογή μοτίβου και θέσης. Και όποιος αναρωτιέται, καθώς φτιάχνει ένα ολόκληρο σετ, γιατί κάποιοι επιμένουν στον μονό αριθμό μοτίβων, θα βρει το σχετικό υπόβαθρο στο άρθρο μας για τη δεισιδαιμονία γύρω από τους περιττούς αριθμούς τατουάζ.
Συμπέρασμα: μια διαδρομή από τον Ötzi μέχρι το αυτοκόλλητο τατουάζ
Από τα 61 σημάδια του Ötzi και τα παραστατικά μοτίβα των μουμιών του Gebelein μέχρι την πολυνησιακή προέλευση της λέξης, το Tā Moko και τη χένα, ξετυλίγεται μια συνεχής πορεία: εδώ και περισσότερα από 5.000 χρόνια, οι άνθρωποι χρησιμοποιούν το δέρμα τους για να κάνουν ορατά το νόημα, το αίσθημα του ανήκειν ή μια σημαντική στιγμή της ζωής, τόσο μόνιμα όσο και προσωρινά. Η σημερινή δυνατότητα να δοκιμάσει κανείς πρώτα ένα σχέδιο χωρίς δέσμευση στη συλλογή προσωρινών τατουάζ δεν αποτελεί, λοιπόν, ρήξη με αυτή την ιστορία, αλλά το πιο πρόσφατο κεφάλαιό της.
